VERSTILLING, VERRUIMING, VERADEMING

In Stillen, een productie uit 2006, zijn de belangrijkste thema's die van den Berg's werk kenmerken al aanwezig. Deze meest zinnelijke voorstelling uit haar recente werk raakt de toeschouwer al vroeg door haar verstilling. Op de grote, naakte, afgeleefde scène zien we enkele figuren niet veel meer doen dan eenvoudigweg bestaan. In het halfduister gehuld, of onverstoord door het kille licht zitten ze, staan ze, kijken ze, woordeloos. Die verstilling van taal en tekens creëert een enorme ruimte voor de lichamelijke leefwereld van de personages. Het achterwege blijven van verhaal en actie maakt plaats voor intenties, emoties, intuïties van lichamen die elkaar nodig hebben om te bestaan en misschien niet meer tot handelen komen. We zien lichamen verlangen en vergrijzen, omarmen en verstoten, tasten en verstarren. Hun interactie of net het ontbreken daaraan legt een menselijk drama bloot dat zich onafgebroken voortstuwt tussen eenzaamheid en eenheid, verrijzenis en verval. Dat streven kristalliseert geregeld in trefzekere beelden, als iconen van een strijd, snapshots van een intieme beleving.

Stillen brengt van den Berg bewust niet in een blackbox, maar in een ruimte die zich hult in een sfeer van verval. Ze brengt er geen spektakel, maar een stille vertraging die taal inruilt voor de intuïtieve kracht die er aan de basis van ligt. De theatertaal van Lotte van den Berg laadt zich op aan deze spanning. Spreken doet ze met alle zintuigen, op het ritme van vertwijfeling. De poëtische ruimte en de vloer van bruine zeep prikkelen de zintuigen en de verbeelding van haar publiek. Ook de muziek en het geschuifel, gesnik en gehijg die de stilte ingehouden verbreken voeden haar meerstemmig discours van verstilling. Alsof Stillen haar publiek (weer) bewust maakt van een niveau in de waarneming dat te makkelijk overstemd wordt door het razen van de realiteit rondom.

Met Gerucht uit 2007 componeerde van den Berg opnieuw een gedicht van beelden en klanken dat zich op alle zintuigen richt. Maar deze keer ent haar choreografie zich rechtstreeks op de realiteit. Vanuit een geluiddichte cabine die in het stadscentrum werd geplaatst volgt een klein publiek vier acteurs die hun weg banen doorheen de dagelijkse drukte van een stad. Omsingeld en toch afgezonderd bekijk je de dagelijkse realiteit met een andere blik. In die sobere verstilling leiden de acteurs deze blik langs scènes die deels berusten op losse afspraken maar grotendeels tot stand komen door toeval en interactie met de huidige situatie. Schijnbaar moeiteloos verglijdt je aandacht langs verschillende realiteiten en leefwerelden wanneer je de massa overschouwt, een passant even volgt of de stad als hoofdrolspeler door het gigantische venster bekijkt. Zo biedt de installatievoorstelling in de eerste plaats tijd en ruimte om de biotoop van je stad (opnieuw) aandachtig te bekijken en te herontdekken.

Over die beelden worden vervolgens eenvoudige soundtracks gemixt. Opeens wordt een dagelijks geluid als voetstappen of een slepende fietsketting uitvergroot en verplaatst het je aandacht in het panorama. Geruis en gemompel geven het publiek de indruk op verschillende plaatsen tegelijk te zijn in het landschap dat voor hen ligt. Dan weer luister je mee naar harde rock uit een mp3-speler en bekijk je hetzelfde beeld met totaal verschillende connotaties en betrokkenheid. En wanneer er in het paviljoen meeslepende klassieke orkestmuziek klinkt betrap je je blik erop naar die details op zoek te gaan die het beste rijmen met de sfeer die de muziek oproept. Je aandacht voor het geluid verlegt niet alleen je focus maar gaat bepalen wat en hoe je ziet. Meer nog, het geluid verhoogt je betrokkenheid van verstoken voyeur tot betrokken partij.

Ondertussen sprokkelt ieder personage (zowel acteurs als passanten) zijn eigen verhaal bij elkaar. De woordeloze afstand geeft het op zich banale gebeuren iets theatraals, zodat flarden van verhalen voortdurend in de lucht hangen. In de verstilde concentratie van Gerucht wordt de stad een strijdtoneel waarop gedanst, gevochten, gevlucht en gekust wordt door passanten die op zoek zijn, elkaar ontwijken of rakelings beroeren tussen toeval en intentie door. Net als in Stillen nodigt van den Berg haar publiek uit tot een andere manier van ervaren, sensitief en subtiel, helder en betrokken. In plaats van elkaar rakelings voorbij te lopen biedt theatraliteit van alledag een uitgelezen ontmoetingsplaats.

Met Het verdwalen in kaart (2009) tenslotte haalt Lotte van den Berg de banden met de realiteit die haar omringt nog strakker aan. Meer nog dan in Gerucht zet ze theater in als platform waarop ontmoetingen en bemiddelingen kunnen plaatsvinden tussen mensen, waarop krachten kunnen worden gebundeld en een groepsdynamiek zich kan ontwikkelen. Deze eerste productie van haar nieuwe gezelschap OMSK had immers tot doel de nieuwe omgeving in thuishaven Dordrecht te verkennen en een samenwerking aan te gaan met de buurt. Gestimuleerd door uiteenlopende kunstenaars van OMSK werkte een groep buurtbewoners enkele maanden lang rond thema's als verkenning, verdwalen en thuiskomen in een maatschappij die te groot lijkt om (één) gemeenschap te vormen. De nieuwe productie ging in première in de verbouwde ruimtes van het OMSK, temidden van de gemeenschap waarvoor en waardoor het was gemaakt.

Vanaf tijdens het creatieproces werd het verdwalen als een kans gezien, een toestand die je aanzet je te heroriënteren en de omgeving met een frisse blik te benaderen. Verdwalen, staat je toe de realiteit intensief te leren kennen, in vraag te stellen en opnieuw vorm te geven. Ook in de voorstelling staat het verliezen en hervinden centraal. Op scène staat in reusachtig handschrift te lezen: "Ik voel vreugde bij de gedachte dat mijn dood onbelangrijk is". Rondom deze gedachte zien we verstilde tableaux vivants van orde en chaos, leven en dood, feest en isolatie elkaar opvolgen. Groepsbeelden van mensen in carnavalkostuums of geïsoleerde bodybags lijken afwisselend in te fluisteren dat dood en afzondering niet te vrezen vallen in een cyclus van bloei en verval. De beelden lijken vooral de menselijke kracht van het samen feesten en verbeelden in de verf te zetten. En doordat het stuk wordt gespeeld door de Dordrechtse buren van het OMSK vormt die verbeelding in dit geval ook heel concreet een groepsidentiteit die in het dagelijkse leven van veel Dordrechtenaren een reële impact zal nalaten.

Met de afscheidsweek van Lotte van den Berg bood Het Toneelhuis een boeiend overzicht van een jong en divers theateroeuvre dat zich oplaadt aan verstilling, betekenis vindt in eenvoud en spektakel inruilt voor een heldere kijk. De voelbare betrokkenheid van de makers drijft hen naar een nauwe maar genuanceerde band met de realiteit, die ze als ruw basismateriaal voor hun werk benaderen. Hun theater schenkt het publiek aandacht voor de poëzie van het dagelijkse, verstilling in tijden van massamedia. En creëert zo een ruimte voor een vaak vergeten, intieme, zinnelijke ervaring die ongetwijfeld zijn sporen nalaat in de leefwereld die ons omringt.